🔍
Per capita population growth and exponential growth | Ecology | AP Biology | Khan Academy - YouTube
Channel: Khan Academy
[0]
Əvvəlki videoda biz
[1]
populyasiyanın sıxlığı,
onun doğum faizi ilə
[4]
necə əlaqəli olduğu və populyasiya
[6]
daxilində ölüm faizi kimi
[8]
şeylər haqqında danışdıq və bunu AP
[10]
biologiya düstur vərəqindəki mürəkkəb
[12]
olan bəzi düsturlarla əlaqələndirdik.
[16]
İndi görəcəyiniz bəzi düsturları
müzakirə
[18]
etmək üçün bu məsələyə bir qədər
[20]
ətraflı baxacağıq, lakin onları anlamaq
üçün biraz
[23]
riyazi biliklərə ehtiyacımız var.
[25]
Bir qədər təkrar edək. Baxdığımız
[27]
nümunədəki populyasiyada
bir il ərzində
[29]
doğum faizi 60 dovşana bərabərdir,
[32]
burada dovşanlardan, yəni
[33]
dovşan populyasiyalarından
[34]
danışırıq. İl ərzindəki ölüm faizi isə
15 dovşana bərabərdir.
[37]
Bu zaman populyasiyanın
sıxlığı nəyə bərabər olacaq ?
[39]
Göstərilən il ərzində 60
dovşan balasının dünyaya
[40]
gəlməsi gözlənilir, deməli,
populyasiyadakı
[42]
fərdlər bu qədər artacaq.
[44]
Eyni zamanda, bir il ərzində
15 dovşanın öləcək,
[46]
yəni populyasiyadakı fərdlər
azalacaq. Ümumilikdə isə
[48]
populyasiyada il ərzində tam 49
dovşan qədər azalma olacaq.
[52]
AP biologiya düstur vərəqinin
[54]
dili ilə desək, onlar populyasiyanın
[56]
sıxlığını hesablamaq üçün daha
mürəkkəb və
[59]
qarışıq düsturlardan istifadə edirlər.
[61]
Vərəqdə yazılıb ki, populyasiya
[63]
N-ə bərabərdir. N-ə bərabər olan
populyasiyadakı
[68]
sıxlığı hesablamaq
[69]
üçün bəzi mürəkkəb
[71]
düsturlardan istifadə edirlər.
[73]
Müəyyən zaman ərzində
populyasiya da dəyişir.
[79]
Bu düsturlarda ani dəyişən
[80]
kəmiyyətlərdən danışılır, amma
[82]
hələki bu bizə lazım
[83]
deyil.
[85]
Düstura əsasən populyasıyanın
[86]
sıxlığı il ərzində 60 dovşandan
[88]
ibarət olan doğum faizinə bərabərdir.
[92]
Doğum faizini B ilə işarə edirlər.
[96]
Hamısı üçün eyni faiz
düsturundan istifadə etmirlər.
[99]
Lakin mən edərdim. Hər nəysə
[101]
mən sadəcə sizi bununla
tanış etmək istəyirəm,
[102]
çünki qarşınıza çıxa bilər.
[104]
Çıxaq ölüm faizi, yəni
[107]
çıxaq D.
[108]
Beləliklə, bunu düstur vərəqinizdə
[110]
görə bilərsiniz.
[112]
Göründüyü kimi olduqca sadədir.
[114]
İndi düşünək ki, populyasiyada
[117]
adambaşına düşən sıxlıq
[120]
nə qədərdir.
[122]
İcazə verin əvvəlcə sözlə yazaq.
[124]
Gəlin adambaşına düşən sıxlığı,
[126]
yəni populyasiya sıxlığını
[130]
hesablayaq.
[135]
Adambaşına düşən populyasiya sıxlığı.
[138]
Adambaşına düşən dedikdə,
ortalama
[140]
bir fərdə düşən sıxlığı nəzərdə tuturuq.
[143]
Bir fərdə düşən populyasiya
sıxlığı nəyə bərabərdir?
[146]
Nə qədər olacaq?
[147]
Videonu dayandırıb bu
barədə düşünün.
[149]
Bunu belə başa sala bilərəm.
Populyasiyanın
[151]
ümumi sıxlığını
[153]
populyasiyada olan bütün
[155]
fərdlərin sayına bölürsünüz.
[158]
Deməli, düsturu belə yazaq.
[162]
Populyasiyanın sıxlığı bölünsün
[166]
populyasiyadakı fərdlərin sayına.
[169]
Populyasiyadakı fərdlərin sayı.
[172]
Gəlin deyək ki, populyasiyada
300 dovşan var.
[176]
Əslində ədədləri daha
sadə götürsək yaxşı olar.
[178]
Tutaq ki, 450 dovşanımız var.
[182]
Bu zaman bir fərdə düşən populyasiya
[184]
sıxlığı nə qədər olacaq?
[187]
Videonu dayandırıb bunu
müəyyən etməyə çalışın.
[190]
450 ədəd dovşandan
ibarət
[194]
populyasiyamız var.
[197]
Adambaşına, daha doğrusu,
bir dovşana düşən
[201]
populyasiya sıxlığı
buna bərabər olar.
[203]
Qeyd etmişdik ki, bir il ərzində
[204]
populyasiya sıxlığı
[209]
45 dovşandır.
[212]
Bu 450 dovşanın hər biri
[214]
üçün nəzərdə tutulub.
[218]
450 dovşanın.
[221]
Bu isə - 45 bölünsün 450-
[223]
0.1-ə bərabər olar.
[227]
Vahidi tapmaq üçün
dovşanları ixtisar edirik və bu
[230]
bir il ərzində 0.1-ə bərabərdir.
[234]
Adambaşına düşən populyasiya
sıxlığını nə üçün hesablayırıq?
[237]
Populyasiyaların əksəriyyətində
[240]
fərdlərin artması üçün ən
[242]
azından bir dişi və bir erkək
[244]
canlıya ehtiyac vardır.
Lakin bəzən elə orqanizmlərə
[245]
rast gəlirik ki, onlar
asanlıqla iki yerə
[246]
bölünərək qeyri-cinsi
yolla çoxalırlar.
[250]
Bu hesablama sayəsində biz
ortalama bir orqanizmin il
[256]
ərzində nə qədər artacağını
təxmin edə bilirik.
[260]
Məntiq bundan ibarətdir.
[261]
İndi bunu AP biologiya
[263]
vərəqində görə biləcəyiniz düsturla
əlaqələndirək.
[266]
Vərəqdə adambaşına düşən
[267]
populyasiya sıxlığı adətən
[270]
r hərfi ilə işarə olunur.
[274]
Həmçinin, orda qeyd olunur ki,
[276]
o, populyasiyanın sıxlığına bərabərdir.
[278]
Bu düsturu artıq bilirik.
[279]
Müəyyən vaxt ərzində
populyasiyadakı dəyişikliyi,
[283]
yəni dN bölünsün dt-ni bölməliyik
[287]
populyasiyadakı fərdlərin sayına.
[290]
Gəlin cəbrin köməkliyi ilə
düsturdan başqa
[293]
bir düstur çıxaraq.
[295]
Düsturun hər iki tərəfini N-ə
(populyasiyadakı fərdlərin sayına)
[299]
vura bilərik.
[301]
Bu zaman düsturdan
dN bölünsün dt bərabərdir N vurulsun r
[304]
və ya r vurulsun N alarıq.
[306]
Bunu belə yaza bilərik ki, dN bölək dt
[310]
adambaşına düşən populyasiya sıxlığı
vurulsun
[316]
populyasiyadakı fərdlərin
sayına bərabərdir.
[319]
Bu daha məntiqlidir.
[322]
Deyək ki, əlimizdə olan fərd
[324]
sayı elə bundan ibarətdir.
[326]
Bir il ərzində fərdlər
ortalama bu qədər artarsa,
[331]
onların sayını ikiyə vuraraq
[332]
populyasiyanın nə qədər
artdığını tapa bilərsiniz.
[334]
Təsəvvür edin ki, bu
rəqəmləri bilmirsiniz.
[336]
İndi isə sizə tərkibində 1000 dovşan
[338]
olan populyasiya verilib.
[342]
N 1000-ə bərabərdir.
[344]
Onu da qeyd edim ki,
dovşanların hamısı eynidir,
[346]
hamısının çoxalma ehtimalı
eynidir.
[350]
Bilirik ki, r (adambaşına düşən
populyasiya sıxlığı)
[351]
bir il ərzində 0.1-ə bərabərdir.
[356]
Dovşanların bu populyasiyası
[358]
üçün populyasiya sıxlığı
nəyə bərabər olacaq?
[360]
Videonu dayandırıb
bu barədə düşünün.
[364]
Bu halda dN bölək dt
[367]
adambaşına düşən
populyasiya sıxlığımız olacaq.
[372]
Buna görə də o,
bir il ərzində 0.1 vurulsun
[379]
populyasiyadakı fərdlərin
sayına bərabər olacaq.
[381]
Vurulsun 1000 dovşana, vahidi burada
[385]
yazım, 1000 vuraq 0.1
[389]
100-ə bərabər olacaq.
[391]
Bu rənglə
[396]
yazırdım.
[397]
Bir il ərzində 100 dovşan.
[402]
Ümid edirəm ki, bu növ
[404]
düsturların əslində çox sadə
olduğunu
[406]
anladınız. Onlar sadəcə
[407]
çox çətin işarələrdən istifadə edirlər.
[409]
Bu da maraqlı bir şeydir.
[413]
Bu çətin düstur bizə deyir ki,
populyasiyadakı dəyişiklik
[416]
faizi r vurulsun populyasiyadakı
[419]
fərdlərin sayına bərabərdir.
[421]
Bu əslində diferensial tənlikdir.
[423]
Düsturun hansı populyasiya
növünü
[426]
təsvir etdiyini anlamağa
çalışsanız,
[428]
onun eksponensial olaraq
[430]
artan populyasiya olduğunu görərsiniz.
[432]
Qoyun bunu yazım, bu eksponensial
[436]
artım tənliyi olaraq tanınır.
[438]
Eksponensial artım.
[443]
Riyaziyyat,
[445]
cəbr dərslərində və
[446]
ya hazırlıqlarda eksponensial tənlikləri
[448]
öyrənəcəksiniz.
[450]
Biologiya dərslərində də bundan
[452]
istifadə etmək olar.
[453]
Eksponensial artımın nə olduğu
[455]
haqqında sizə məlumat verə bilərəm.
[458]
Əgər bu cür eksponensial böyüyən dovşan
[460]
populyasiyanız varsa, bu populyasiya,
[462]
bu isə zamandır. Bu başlanğıc
[464]
populyasiyanızdır və o
[466]
sadəcə olaraq eksponensial
[468]
şəkildə artacaq.
[471]
r nə qədər yüksək olarsa,
[472]
eksponensial artım əyrisi
də bir o qədər dik olar.
[477]
Bu ətraf mühitin təsirinə məruz qalmayan
[479]
populyasiyanın necə artdığını göstərir.
[482]
Onlar çoxlu suya, əraziyə, lazım
[485]
olan qədər qidaya sahibdirlər.
Nəhayət, bu şəkildə
[487]
davam edərsə, onlar Yer kürəsini, kainatı
[490]
tamamilə tuta bilərlər, amma
[492]
aydındır ki, biz bunun
real olmadığını bilirik.
[495]
Bütün ekosistemlər canlıların
yaşaya biləcəyi müəyyən
[498]
qədər təbii əraziyə və qidaya malikdirlər.
[501]
Müəyyən bir nöqtədən sonra dovşanlar
[503]
ağacdan düşəcək və yırtıcıların onları
[506]
ovlaması asanlaşacaqdır.
[508]
Bunu növbəti videoda müzakirə edəcəyik.
[510]
Bu eksponensial tənliyi
[513]
həqiqi ətraf mühit şəraitinə
təsir edə bilməsi üçün
[515]
necə uyğunlaşdıra bilərik?
[516]
Belə hallarda bəzi populyasiyalar
üçün ətraf mühitin
[521]
daşıma qabiliyyətindən bir
qədər kənara çıxa bilərsiniz.
Most Recent Videos:
You can go back to the homepage right here: Homepage